Nitrat Nedir? Nitrat Sudan Nasıl Arındırılır?

Nitrat, azot ve oksijenden oluşan, doğada azot döngüsünün bir parçası olarak bulunan ve suda kolayca çözünen bir bileşiktir. Suya çoğunlukla tarımsal gübreler, hayvan atıkları, foseptik ve kanalizasyon sızıntıları ile endüstriyel atıklar yoluyla karışır; renksiz, kokusuz ve tatsız olduğu için varlığı ancak analizle anlaşılır. Kaynatma ve basit filtreler nitratı sudan uzaklaştırmaz; içme suyundan nitratı ayırmanın ev ortamındaki en etkili yolu ters ozmoz teknolojili bir tezgah altı su arıtma cihazıdır. Aşağıda nitratın ne olduğunu, suya nasıl karıştığını, sınır değerleri ve sudan nasıl arındırıldığını bulabilirsiniz.

Nitrat Nedir?

Nitrat, bir azot atomunun üç oksijen atomuyla oluşturduğu, doğal azot döngüsünde toprakta ve suda bulunan bir bileşiktir. Bitkiler için temel bir besin maddesidir; bu yüzden tarımsal gübrelerin ana bileşenlerinden biridir ve topraktaki organik maddelerin bakteriler tarafından parçalanmasıyla doğal olarak da oluşur. Suda çok iyi çözündüğü ve toprak tarafından tutulmadığı için yağmur ve sulama sularıyla kolayca yeraltı sularına taşınır.

Nitrat tek başına düşük derişimlerde toksik kabul edilmez; ancak vücutta ve bazı koşullarda suda nitrite dönüşebilir ve sorunlar bu dönüşümle ilişkilendirilir. Nitrat düzeyi sularda genellikle litre başına miligram (mg/L) ya da ppm birimiyle ifade edilir; içme suyunda bu iki birim pratikte aynı değeri gösterir. Renksiz, kokusuz ve tatsız olması nedeniyle yüksek nitratlı bir su, görünüş ve tat açısından tamamen normal olabilir.

Suda Nitrat Nasıl ve Neden Oluşur?

Suda nitrat, büyük ölçüde insan faaliyetleri sonucu oluşur; doğal kaynaklardan gelen nitrat düzeyi çoğunlukla düşüktür. Tarım alanlarında kullanılan azotlu gübrelerin bitkiler tarafından alınamayan kısmı toprağa sızar ve yeraltı sularına ulaşır. Bu nedenle nitrat sorunu en çok yoğun tarım yapılan bölgelerdeki kuyu sularında görülür. İşte suda nitrat oluşumunun başlıca kaynakları:

• Azotlu kimyasal gübrelerin tarım arazilerinden yağmur ve sulama suyuyla yeraltına sızması.
• Hayvan çiftliklerinden kaynaklanan gübre ve atıkların toprağa ve su kaynaklarına karışması.
• Sızdıran foseptik çukurları ve arıtılmadan deşarj edilen kanalizasyon suları.
• Endüstriyel atık suların yeterince arıtılmadan doğaya bırakılması.
• Ormanların ve bitki örtüsünün azalması sonucu topraktaki azotun sulara daha kolay geçmesi.

Yüzey suları hava ile temas ettiği ve sürekli yenilendiği için nitrat düzeyleri genellikle yeraltı sularına göre daha düşüktür; kuyu suyu kullanan evlerde ise risk belirgin şekilde artar.

Nitrat Zararlı mıdır? Nitratın Sağlığa Etkileri

Nitrat, sınır değerlerin üzerinde ve uzun süreli alındığında sağlık açısından risk oluşturabileceği kabul edilen bir bileşiktir. En bilinen risk bebeklerle ilgilidir: vücutta nitrite dönüşen nitratın, altı aydan küçük bebeklerde kanın oksijen taşıma kapasitesini düşüren ve halk arasında mavi bebek sendromu olarak bilinen methemoglobinemi ile ilişkilendirildiği belirtilmektedir. Bu nedenle bebek maması ve bebek suyu hazırlanırken nitrat düzeyi düşük su kullanılması önerilir.

Yetişkinlerde ise uzun süreli yüksek nitrat alımının bazı sağlık sorunlarıyla ilişkisi araştırılmaktadır; ancak bu konudaki bulgular kesinleşmiş değildir ve sınır değerlerin altındaki nitratın sağlıklı bireylerde sorun oluşturmadığı belirtilmektedir. Hamileler, bebekler ve bazı kronik hastalıkları olan kişiler nitrat konusunda daha hassas gruplar olarak değerlendirilir.

Bu içerik sağlık tavsiyesi niteliği taşımaz; suyunuzdaki nitratla ilgili endişeleriniz için doktorunuza ve akredite bir su analiz laboratuvarına başvurmanız önerilir.

İçme Suyunda İdeal Nitrat Oranı Kaç Olmalıdır?

İçme suyunda nitrat için ülkemizde geçerli sınır değer, İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik'te litre başına 50 miligram olarak belirlenmiştir; Dünya Sağlık Örgütü ve Avrupa Birliği de aynı sınırı esas alır. Nitrit için sınır ise çok daha düşüktür ve litre başına 0,5 miligram olarak uygulanır. Amerika Birleşik Devletleri'nde sınır, nitrat azotu cinsinden litre başına 10 miligram olarak ifade edilir; bu değer nitrat cinsinden yaklaşık 44 miligrama karşılık geldiği için iki ölçüm biçimi karıştırılmamalıdır.

Sınır değer bir üst limittir; ideal olan, nitrat düzeyinin bu sınırın çok altında kalmasıdır. Doğal ve kirlenmemiş su kaynaklarında nitrat çoğunlukla litre başına birkaç miligramı geçmez. Bebek beslenmesinde kullanılacak sular için birçok kaynak, litre başına 10 miligramın altındaki değerleri tercih etmeyi önerir. Şebeke suyunuzun nitrat değerini belediyenizin yayımladığı su analiz raporlarından öğrenebilirsiniz.

Nitrat Sudan Nasıl Arındırılır?

Nitrat suda çözünmüş iyon hâlinde bulunduğu için yalnızca çözünmüş maddeleri ayırabilen teknolojilerle sudan uzaklaştırılabilir. Kaynatma, dinlendirme, sediment filtreler, karbon filtreler ve sürahi filtreler nitratı gidermez; kaynatma buharlaşma nedeniyle nitrat yoğunluğunu artırır bile. Nitratı sudan ayırabilen yöntemler ters ozmoz, iyon değişimi, elektrodiyaliz ve büyük ölçekli tesislerde kullanılan biyolojik denitrifikasyondur. Ev kullanımı için bunlar arasında en pratik ve en yaygın olanı ters ozmozdur.

Ters Osmoz (Reverse Osmosis) Su Arıtma Sistemleri

Ters ozmoz sistemleri, suyu yaklaşık 0,0001 mikron gözenekli yarı geçirgen bir membrandan basınçla geçirerek çözünmüş iyonları sudan ayırır. Nitrat iyonları membranı geçemez ve atık su hattıyla sistemden uzaklaştırılır; kaliteli bir membran nitratı büyük ölçüde, çoğunlukla yüzde 80 ile 95 arasında azaltır. Oran %100 olmadığı için ve kuyu suyunun değerleri çok değişken olabileceğinden dolayı, kuyu sularının tezgah altı su arıtma cihazlarıyla %100 içilebilir hale geleceğini söyleyemeyiz. Aynı membran arsenik, kurşun, cıva gibi ağır metalleri ve kireci de sudan ayırdığı için nitrat sorunu olan evlerde tek bir cihazla birden fazla kirleticiye karşı koruma sağlanabilir.

Ev tipi bir ters ozmoz sisteminde su önce sediment ve karbon filtrelerden geçerek membranı kaba kirlerden koruyacak şekilde ön arıtmadan geçer; membrandan sonra ise natural mineral filtre suya doğal kayaçlardan elde edilen mineralleri kazandırır ya da alkali mineral filtre aynı işlemi suyun pH değerini de yükselterek gerçekleştirir. Böylece nitrattan arındırılmış su, mineral dengesi korunmuş bir içme suyuna dönüşür. Farklı ihtiyaçlara uygun su arıtma cihazı modelleri arasından seçim yaparken membranın NSF onaylı olmasına ve şebeke basıncınıza uygun pompalı ya da pompasız model tercih etmeye dikkat etmenizi öneririz.

Su Arıtma Cihazları Nitratı Tamamen Temizler mi?

Hayır, hiçbir ev tipi su arıtma cihazı nitratı yüzde yüz temizlemez; ancak ters ozmoz teknolojili cihazlar nitratı büyük ölçüde azaltarak sınır değerlerin çok altına indirir. Giderim oranı membranın kalitesine, suyun basıncına ve sıcaklığına, ham sudaki nitrat düzeyine ve filtrelerin durumuna göre değişir. Sınır değere yakın nitrat içeren bir şebeke suyu, kaliteli bir membrandan geçtikten sonra genellikle doğal kaynak sularındaki düzeylere iner.

Cihazın nitrata karşı performansını sürdürebilmesi için membranın klorla temas etmemesi yani ön filtrelerin zamanında değiştirilmesi gerekir. Sumosu tezgah altı su arıtma cihazlarında tüm filtreler yılda bir kez toplu olarak yenilenir; bu düzen membranın korunmasını ve arıtma performansının sürekliliğini kolaylaştırır. Nitrat düzeyi çok yüksek olan kuyu sularında ise ters ozmoz cihazının yanında iyon değişimi gibi ek bir aşama gerekebilir; bu durumda su analizine göre çözüm belirlenmelidir. Sudaki bir diğer önemli kirleticiyi "Arsenik Nedir" başlıklı yazımızda ele aldık.

Nitrat Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Nitrat ve sudan arındırılmasıyla ilgili en çok merak edilen soruları ve net cevaplarını aşağıda bulabilirsiniz.

Nitratlı su kaynatılırsa nitrat yok olur mu?

Hayır, kaynatma nitratı yok etmez; aksine sudaki nitrat yoğunluğunu artırır. Nitrat uçucu bir madde değildir ve ısıyla parçalanmaz; kaynatma sırasında suyun bir kısmı buharlaştığı için geride kalan sudaki nitrat derişimi yükselir. Kaynatma yalnızca mikroorganizmalara karşı etkilidir. Nitratı sudan ayırmak için ters ozmoz gibi çözünmüş iyonları tutan bir arıtma yöntemi gerekir.

İçme suyunda nitrat sınırı en fazla kaç ppm olmalıdır?

İçme suyunda nitrat sınırı, ülkemizdeki yönetmelik ile Dünya Sağlık Örgütü ve Avrupa Birliği standartlarına göre en fazla 50 ppm, yani litre başına 50 miligramdır. Nitrit için sınır 0,5 ppm'dir. Amerika Birleşik Devletleri'nde kullanılan 10 ppm değeri nitrat azotu cinsinden ifade edilir ve nitrat cinsinden yaklaşık 44 ppm'e karşılık gelir. Bebek beslenmesinde kullanılacak sularda ise 10 ppm'in altındaki nitrat değerleri tercih edilmelidir.

Şebeke suyunda veya kuyu suyunda nitrat bulunur mu?

Evet, hem şebeke suyunda hem de kuyu suyunda nitrat bulunabilir; ancak kuyu sularında düzey genellikle çok daha yüksektir. Şebeke suları arıtma tesislerinde düzenli olarak analiz edilir ve sınır değerin üzerindeki sular şebekeye verilmez; yine de tarım bölgelerinden beslenen şebekelerde nitrat düzeyi sınırın altında kalsa bile belirgin olabilir. Kuyu suları ise denetim dışında kaldığı ve doğrudan yeraltı suyundan beslendiği için tarım alanlarına yakın bölgelerde sınır değeri aşabilir. Kuyu suyu kullanan evlerde yılda en az bir kez nitrat analizi yaptırılması önerilir.

Nitrat en çok hangi besinlerde ve sularda bulunur?

Nitrat en çok ıspanak, marul, roka, pancar, kereviz ve turp gibi yeşil yapraklı ve kök sebzelerde bulunur; günlük nitrat alımının büyük bölümü bu sebzelerden gelir. Salam, sosis ve sucuk gibi işlenmiş et ürünlerine ise koruyucu olarak nitrat ve nitrit tuzları eklenir. Sular arasında en yüksek nitrat düzeyleri tarım alanlarına yakın kuyu sularında ve sığ yeraltı kaynaklarında görülür; dağ kaynaklarından çıkan ve derin akiferlerden beslenen sularda nitrat genellikle çok düşüktür. Sebzelerdeki nitratın beslenme açısından farklı değerlendirildiği, sudaki nitratın ise doğrudan kirlilik göstergesi olduğu unutulmamalıdır.

Evde suyun nitrat oranı nasıl test edilir?

Evde suyun nitrat oranı, nitrat test şeritleri ya da renk karşılaştırmalı test kitleriyle yaklaşık olarak ölçülebilir. Şerit suya daldırılır, belirtilen süre beklenir ve oluşan renk kitin skalasıyla karşılaştırılarak nitrat düzeyi ppm cinsinden okunur. Bu yöntem hızlı bir fikir verir; ancak kesin sonuç için akredite bir laboratuvarda analiz yaptırılmalıdır. Sudaki toplam çözünmüş madde miktarını gösteren TDS Metre, nitratı özel olarak ölçmez; ancak arıtma cihazından çıkan suyun genel arıtma performansını takip etmek ve membranın çalıştığından emin olmak için pratik bir araçtır.

Nitrat, renksiz ve tatsız olduğu için fark edilmeden içme suyuna karışabilen, özellikle bebekler için dikkat gerektiren bir kirleticidir; kaynatmayla giderilemediği için içme suyunda nitrata karşı en güvenilir ev çözümü, NSF onaylı membrana sahip bir ev tipi su arıtma cihazı kullanmak ve suyun analiz değerlerini düzenli olarak takip etmektir.

Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve sağlık tavsiyesi niteliği taşımaz.